Vanuit Rovaniemi nemen we de auto. Treinen rijden niet verder naar het noorden. Het voelt als ‘Into the wild’ en draaien de muziek van deze film, gezongen door Eddie Vedder. We zagen de film in het Focus Filmtheater in Arnhem. Ik word er vrolijk van. Zomaar op reis, over grenzen, die we nog nooit zijn gegaan. Zowel qua organisatie, als qua omgeving. Het is best een gedoe om het allemaal goed te regelen, maar als het dan lukt, voelt het geweldig.
Ja, en de omgeving. We gaan de poolgrens over. Het voelt alsof je in de Alpen de 1800 meter grens over gaat. De natuur gedraagt zich ook zo. Is het in Nederland 16 graden en heerlijk voorjaar, 1500 kilometer noordelijker is het gewoon winter, ook al is het bijna het einde van de winter.
Omdat we zaterdag de snelste weg terug willen hebben, maken we een omweg. We verzeilen in een bos en de ‘Chantal’ van Google zegt dat we over vijftien kilometer rechtsaf moeten. De weg wordt onverhard, na verloop van tijd modderig, links en rechts sneeuw… Waar zijn we? Inari is nog 120 kilometer….
Nou ja, we redden het. Het valt uiteindelijk mee en we rijden naar de grens tussen Finland en Noorwegen. Wat bijzonder is dat het landschap na deze grens verandert van saaie berkenbossen met dennen naar een heuvelachtig landschap met uitzicht over de fjorden van de Barentszee.
We hebben de Baltische staten achter ons gelaten en zijn onderweg naar Lapland. In Rovaniemi huren we een auto en rijden we over de poolgrens naar Kirkenes in Noorwegen aan de Barentszee, door de spellingcontrole verandert in barenswee. Daar komen we weer bij de grens met Rusland, waar nu zoveel om te doen is. Gisteravond bij Eva Jinek gaf Beatrice de Graaf college over het Rusland van nu en de dreiging voor de landen waar wij op bezoek zijn. Vrolijk word je daar niet van.
Voordat we in Rovaniemi zijn, rijden we letterlijk op sneltreinvaart door Finland. Nu 160 km/uur, 8 uur lang. We laten de Russische grens in het oosten van Finland liggen, wij flitsen door het westen van Finland via Oulu en Kemi. Saaier wordt het landschap niet. Drenthe is echt veel mooier. Mijn moeder had een hekel aan dennenbomen. “Die dannen….”, zei ze dan in plat Ommers. Ze werd er triest van. Ik heb dat ook. Nu is het ook nog saai grijs weer. Dat hebben we nog niet gehad.
Toch heb ik een heerlijke reis. Alles gaat goed. De boot is op tijd, de treinen gaan hier op tempo. Wat wil je nog meer? Het station in Helsinki is prachtig. Er schijnt volgens Wikipedia bij de nieuwbouw aan het begin van de 20ste eeuw zelfs een wachtkamer voor de tsaar van het keizerrijk Rusland te zijn gemaakt. Voordat die kamer echter in gebruik genomen kon worden, waren de grenzen veranderd en was de tsaar ten onder gegaan in de Russische revolutie. Finland werd onafhankelijk. Die kamer hebben we niet meer gezien. Het station heeft nog wel die grandeur. Nota bene: de Oekraïnse vlag in top.
Via mijn broer kreeg ik een artikel uit de New York Times over de grens tussen Finland en Rusland en de vraag hoe de huidige minister president van Finland, Alexander Stubb, zijn rol speelt op het terrein van de oorlog in Oekraïne. In het artikel is een foto opgenomen uit Rovaniemi.
We lopen door Tallinn en staan stil bij één van de uitzichtpunten over de stad. Drie – voor ons – jonge mensen zitten op de muur en discussiëren over wat beter is: De EU of Rusland. De een verwijst naar de flats veel verderop. Russische flats. Saai van buiten, zegt ze. Warm van binnen. Ik kan het niet beoordelen. Wij logeren in een hotel nabij de haven. Daar is van Russische bouw niets te merken. Allemaal hoogbouw met veel windhinder. Het uitzicht over zee vanuit onze hotelkamer is adembenemend. Net als appartement Flevo 4 bij de veerhaven op Vlieland. De veerboten varen af en aan.
Voor mij was het gisteren een lastige avond. We zagen de herdenking op de Dam en vanochtend luisterden we nog naar de uitzending van Humberto daarover. Terecht zei Philip Freriks dat je ook vrolijk moet zijn en ‘moet’ genieten. Dat doen we volop. We worden ook op elke vierkante meter geconfronteerd met de geschiedenis van een verdeelde wereld. Waar is de grens met Rusland. Een jongen vertelt Poetin dat de grens van Rusland bij Wladiwostok ligt. De reactie van Poetin is dat er geen grens is van Rusland. Met andere woorden: Rusland is onbegrensd. (Kijk op NPO start van Moskou tot Maidan van Jelle Brandt Corstius, aflevering 4 vanaf minuut 37)
We luisteren dagelijks naar EU buitenland secretaris, de Estse Kaja Kallas die zeer duidelijk is over haar Russische buren, niet alleen in Trouw van 16 februari 2025:
We gaan kijken naar het monument voor de slachtoffers van Stalin en zijn opvolgers. 75000 mensen afgevoerd naar achter de Oeral tussen 1940 en 1991. Anders dan wij met de Duitsers hebben wij vrede gesloten na de jaren 40. Daar kon een schrammetje in 1974 niets aan veranderen. De Esten zijn bang voor de Russen en hebben een gigantisch monument gebouwd.
We gaan terug naar de stad. Het is prachtig weer met een koude noordenwind. Onverwacht lopen we tegen het monument in Tallinn aan dat herinnert aan dezelfde Baltic way die ik eerder beschreef in Vilnius. De Baltic was een vreedzame demonstratie tegen de Russen op 23 augustus 1989. Het is een veel minder open monument. Het is een steen. In Estland, in Tallinn anders dan in Narva, ligt de Russische onderdrukking nog zwaar op de maag.
Baltic way TallinnBaltic way Vilnius
Dat zien we ook bij de Russische ambassade in Tallinn, waar de protesten dagelijks zichtbaar zijn. Zie foto boven deze pagina.
We zitten in Narva aan de rivier de Narva bij het kasteel. Aan deze kant de NAVO, de Eu en Estland, aan de overkant Rusland. Daar wordt op 9 mei, over zes dagen, de dag van de Overwinning op Nazi-Duitsland gevierd. Ze zijn al druk aan het opbouwen.
Ondertussen ben ik in café Old Trafford beland op het Peetri plein. Het plein bij de grensovergang waar de Narva webcam op gericht is. Het is voor mij een bijzondere ervaring om hier te zijn. De webcam van Narva volg ik sinds een half jaar dagelijks vanuit huis. Altijd staan er rijen voor de grensgebouwen . Met Kerst stond er een hele lange rij. De kerstboom bracht nog wat vrolijkheid. De rij wordt veroorzaakt door de controle op de sancties en de beperkte inzet van Estse douanebeambten. De mensen lopen mondjesmaat na de controle de brug over naar de overkant.
WebcambeeldDe rij voor de grensDe brug
In Trouw schreef Cees van der Laan over de situatie aan de grens in Narva een prachtig artikel. (lees hier)
Wij gaan vandaag met de bus naar de monding van de Narva in de Oostzee. De uiterste noordoostelijke grens tussen Estland en Rusland. Langs een begraafplaats rijden we en er stappen allemaal mensen uit met plastic tasjes met bloemen. Op deze dag worden ook de graven verzorgd. Het voelt warm. Het moeten haast wel Russen zijn, want 90 % van de bevolking hier is Russisch. Russen zijn ook gewone mensen.
Vanaf de laatste bushalte lopen we naar het strand. We kijken uit over de Oostzee en wanneer we naar het oosten kijken zien we aan de andere kant van de Narva de bossen in Rusland. Even verderop vaart een bootje van de grenspolitie. Hier de rivier overzwemmen gaat je niet lukken. De stroming is te sterk.
Het weer is vriendelijk, zonnig. Zo anders voelt de sfeer aan de grens.
3 mei 2025
Tip: Bram Jongejan schreef een essay over Narva dat hier te lezen is. Het verhaalt indringend en actueel over het wonen in deze stad op de grens van Oost en West. Zeer lezenswaardig.
Gisteren en vandaag reizen we de Ruslui achterna. Gisteren deden we het traject Klaipéda – Riga en vandaag Riga – Narva. Karina Meeuwse schreef er een boek over. In Vriezenveen is een klein lokaal historisch museum. In 2012 waren we in Sint Petersburg en hebben we diverse gebouwen van deze handelaren bezocht. Nu gaat dat niet lukken, omdat voor ons als toerist een bezoek aan Rusland niet mogelijk is. Code Rood.
“Opkomst en ondergang van de Vriezenveense Ruslui”, Karina Meeuwse
Een boek over families uit Vriezenveen die van 1720 – 1920 handel dreven met St. Petersburg.
“Door omstandigheden gedwongen kwamen de Vriezenveners in Rusland terecht. Ze worstelden zich uit de armoede omhoog en hun aanwezigheid in de Russische hoofdstad kreeg betekenis, een plek, zoals je nu nog steeds kunt zien als je St. Petersburg bezoekt. Tweehonderd jaar later worden de Ruslui opnieuw door de omstandigheden gedwongen te kiezen: terug naar een, inmiddels van hen vervreemd, vaderland of blijven in een onherkenbaar Rusland. Arm zijn ze gegaan, arm zijn ze teruggekomen. Daartussenin ligt een verhaal over wilskracht en doorzettingsvermogen, over pure noodzaak en wanhoop, hartstocht en gedrevenheid: het verhaal van de Ruslui.”
Egbert Engbers, een van de Rusmannen, verwoordt het alsvolgt: “In Nederland is men een Rus en in Rusland een “Gollander”. Twee culturen stormen op je in, toch versmelten zij niet, maar blijven als twee grote, evenwijdige stromen het leven beheersen.”
Volgens de achterflap van het boek: “Dankzij hun gezonde handelsgeest en pioniersmentaliteit werkten de Ruslui zich gaandeweg op tot succesvolle kooplieden. Ze vestigden zich permanent in St. Petersburg en stichtten er de Vriezenveens kolonie. De band met Vriezenveen bleef bestaan en regelmatig reisden de Ruslui naar hun vaderland, dwars door een Europa dat voortdurend aan verandering onderhevig was: geteisterd door Napoleontische oorlogen, in crises tengevolge van de Industriele revolutie, ten prooi aan onrust en dreiging aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Ten slotte werden ook de Ruslui zelf het tragische slachtoffer van de wereldgeschiedenis; de Russische revolutie was er de oorzaak van dat ze have en goed kwijtraakten. Nazaten van hen leven nog steeds in St. Petersburg.
De tocht werd soms gemaakt met de boot (vanaf Terschelling), maar vaker met paard en wagen. Ze deden ruim 14 dagen over de tocht.
In juli 1826 gaat Jacob Kruys mee. Hij is de 14-jarige zoon van Jan Kruys. Tijdens de reis houdt hij een reisdagboekje bij.
Op grond van die reisbeschrijving hebben we de route op de kaart gezet.
2 mei 2025
Foto boven gemaakt van Vriezenveens pand in Sint Petersburg. Mei 2012.
Vandaag een dagje met de auto op pad. We waren met de trein al de Suwalki corridor gepasseerd. Dat is de door Rusland onderhandelde corridor tussen Wit Rusland en Kaliningrad. De enclave ligt tussen Litouwen en Polen. Daar reden we vanaf Riga naartoe.
De eerste grens die we tegen kwamen was de grens tussen Letland en Litouwen. Irene van der Linde verhaalt in haar boek “Het einde van Europa” uit 2002 dat het zo’n gedoe is iedere keer zo’n grens te passeren. Anno nu behoren de Baltische staten bij de Schengen landen. Dat betekent vrij verkeer van personen en goederen. Zo troffen we de grens ook aan. Niks te doen. Een leeg gebouw, een afgebroken slagboom en echte grenspalen als markers bij de grens.
We gaan door. Het is best ver rijden over rechte wegen naar het zuiden. Volhouden. Maar dan komen we in de buurt. Eerst langs een spiksplinternieuw grensgebouw. Die staat helemaal leeg. Dus even door naar de rivier vlak voor de plaats Sovjetsk in Kaliningrad. Daar is leven. Af en toe gaat er iemand Schengen in en af en toe gaat er iemand over de brug naar Rusland. Waarom gaan deze mensen naar hier of daar? Vaak op familiebezoek denken wij. De grens doet denken aan de grens tussen oost en west Duitsland. Het voelt in deze tijd indrukwekkend. In de rivier staat een hoogspanningsmast met een Litouwse en Oekraïnse vlag. Misschien zien de mensen aan de overkant dat. Wij horen aan deze kant de muziek van de 1 mei viering. Ik herken het van TV en van die keer dat ik in de DDR was op 1 mei.
Na een lekkere huisgemaakte, Russisch smakende tomatensoep in het restaurant bij de grens, rijden we door.
Op naar Kleipeda. Hier begint voor ons het verhaal van de Ruslui. Mensen uit Vriezenveen die twee eeuwen lang handel dreven met de tsaren in Sint Petersburg. Daarover morgen meer. We hebben heerlijk wat gedronken aan de Oostzee. Mooi weer, alsof we thuis waren.
Op de terugweg naar Riga kwamen we weer in Letland. Ook een rustige grens aan de rivier. Hier komen we aan de praat met de grenscontroleurs van de immigratiedienst. Onze minister Faber zou trots op ze zijn. Vanavond kwamen er alleen twee toeristen uit Nederland langs. Over vrij verkeer van personen gesproken….
Morgen met de trein naar Narva. Een Russische stad in Estland.
Vandaag om zes uur Nederlandse tijd vertrokken met de nieuwe Baltische treinverbinding van Vilnius via Riga naar Talinn. De trein is een voorloper op de Baltic Railway, waar de EU miljarden insteekt om de Baltische staten te koppelen aan Europa.
Het is nog even wennen. De trein gaat vijf minuten eerder dan aangekondigd. Gelukkig waren we met ons take away breakfast ruim op tijd, dus dat leverde geeen problemen op. De trein is half leeg, maar het bleek noodzakelijk zitplaatsen te reserveren. Waarom? Geen idee. Het kost vijf euro. En we moesten van plaats verwisselen. Het liefst rijden we vooruit met het raam links van ons. Nu rijden we achteruit met het raam rechts. Hoe ik nu een reservering moet doen voor de trein van Riga naar Talinn, dat is me nog een raadsel. De app geeft aan dat die kaartjes zijn uitverkocht. Daar geloof ik vooralsnog niks van.
Maar goed we hebben een heerlijk ontbijt, het is mooi weer en even na elf uur zijn we in Riga. Het landschap is net zo afwisselend als in Drenthe. En voorwaar: ik zag een windmolen. In Polen zag ik er ook al één met wieken. Hier in Litouwen een vervallen molen zonder wieken.
Overal in het landschap zie ik deze silo’s. Soms met een platform om de wagons af te vullen die dan naar elders vertrekken. Ik vermoed dat het graanopslag is. Op Google maps zie ik dat er op het terrein coöperaties zijn gevestigd.
Over de grens tussen Litouwen en Letland: Wat we merken is dat het spoorwegnet niet aansluit. Hadden we een heel stuk een snelle verbinding, ik dacht elektrisch. Nu boemelen we over een wiebelig dieselbaantje richting grens. Net over de grens met Letland blijkt nieuw spoor aangelegd en glijden we op een veel hogere snelheid richting Riga. Maar wel op diesel.
Bij aankomst in Riga hebben we gelijk een rondje gelopen over de markt, naar een gebouw uit de Russische tijd, naar de nieuwbouw van het station voor de nieuwe Baltic Railway en naar de synagoge. Bij het nieuwe station heb ik goed rondgekeken, want ik denk dat daar ook wel een dubbeltje EU geld van mij naar toe is gegaan. Al met al een mooie dag.
Morgen naar Kaliningrad. Althans naar de grens van de enclave van Rusland. Het is dan 1 mei.
Vandaag een dagje Vilnius. Ik hou van treinen en met wie ik ben van boeken. Dat valt mooi te combineren in Vilnius wanneer het ook nog eens over politiek en de grens tussen Europa en Rusland gaat.
Eerst zijn we naar het monument voor de Baltic Way gefietst. Aan het eind van de tocht kwamen we op de begraafplaats terecht waar Baltische zielen begraven liggen. Deze twee plaatsen horen bij de gebeurtenissen die Jan Brokken in het boek Baltische zielen heeft beschreven. Hier staat dat nader uitgelegd.
Baltic wayDetail Baltic wayBegraafplaats VilniusGevallen voor de vrijheid
Tussen door zijn we op het station geweest om het perron te fotograferen waar dagelijks vier treinen tussen Rusland en Kaliningrad passeren. Dagelijks gaat er een trein uit Sint Petersburg en een trein uit Moskou naar deze enclave. En weer terug. De treinen stoppen in Vilnius, maar niemand mag er in of uit. Het is een bizar gevolg van de verzelfstandiging van de Baltische staten in de jaren 90 van de vorige eeuw.
Vandaag reizen we naar Vilnius en morgen zijn we daar de hele dag. Vandaag gaan we de grens van Polen en Litouwen over. Niet zomaar een grens: De Suwalki corridor. Deze geeft Rusland een verbinding tussen de enclave Kaliningrad en Wit Rusland. Het is niks dan bos en hekken. Er ligt niet meer dan een weg voor onderhoud. Verkeer tussen Rusland en Kaliningrad gaat over zee, door de lucht of per spoor. Op het station in Vilnius zullen we daar morgen foto’s van maken.
De Suwalki corridor, genoemd naar de plaats Suwalki. Het stationsgebouw staat op de foto boven aan de pagina.
Vandaag moesten we in Mockava overstappen omdat de spoorbreedtes in Litouwen / Rusland anders zijn dan in de EU. Het lijkt erop dat we binnen de EU dit soort problemen niet hebben. Dat is niet waar. Binnenkort rijden er in heel Zeeland geen treinen om het beveiligingssysteem van de treinen te testen naar Europese maatstaven. Alle landen binnen de EU hebben een verschillend systeem, zo vertelde een projectleider in mijn familie mij. Daar is nog heel veel werk te doen!
Hieronder het station van Mockava: waar we aankomen, overstappen op een te klein perron en waar we naar toegaan. De breedte van het spoor scheelt enkele centimeters, niet met het oog waarneembaar. Het Russische spoor is iets bredere dan het Europese spoor.
Hoe versterk je de grens tussen de EU en Rusland? Door hem militair sterk te maken. Tuurlijk met betonblokken enzo. Maar de EU doet dit ook door de Baltics bij Europa te betrekken. Van de forse investeringen in de infrastructuur maken wij vandaag gebruik. Toen Polen bij de EU kwam is het spoorwegnet fors verbeterd en nu wordt Rail Baltica aangelegd: een railverbinding tussen Warschau en de hoofdsteden van de Baltische staten. Deze miljarden investering moet ervoor zorgen dat de Staten dichter bij Europa komen, de bewoners op Europa gericht zijn en geïntegreerd raken. Bovendien zorgt de spoorlijn voor een verbinding tussen de drie hoofdsteden. Ook Finland en Helsinki gaan er over tien jaar van profiteren. Feitelijk heeft Rusland hetzelfde gedaan met het aanleggen van de Krimbrug. Zo is de Krim gericht op Rusland en niet meer op Oekraïne.
Het landschap onderweg vind ik wat saai. Het is vlak met bossen en weilanden. Het lijkt een beetje op Drenthe, vind ik.
Vandaag begonnen we met het overschrijden van de grens van Gelderland en Overijssel. Volgens Daniel Lohues zijn we nu aan de goede kant van de IJssel. Het Saksenland. Hij bezingt het op zijn manier in: kijk hier.
Vervolgens gingen we bij Oldenzaal de grens van Nederland en Duitsland over. Op schoolreisje naar Bentheim ging ik met de fiets over deze grens en vaak ging ik met de auto. Op molenexcursie ging ik zelfs met de bus deze grens over…. Niks bijzonders.
Ver voor Berlijn gingen we bij Helmstedt de oude oostgrens over en begint het gedoe. Oost en West verdeelt de wereld. Het is een politiek issue en we gaan die grens op deze vakantie vaak tegenkomen. Het is het thema van deze reis. Onze trein brengt ons naar Berlin Ostbahnhof.
De geschiedenis hangt hier aan de muur. Ostbahnhof heeft in de loop der jaren diverse namen gehad. Telkens waren er weer andere heersers en dienaren. Vanuit Ostbahnhof is het drie minuten lopen naar de “East side gallery”, een restant van de muur met veel kunst. We zijn er nog even heen gelopen.
We zijn dan Berlin Hauptbahnhof al gepasseerd en de tel kwijt van de grensoverschrijdingen. De restanten van de muur zien we vanuit de trein. We liepen er zelfs naar toe. Al vaker waren we in Berlijn en schreef ik er ook over. De stad is nu zonder grenzen. Een vrije stad, waar ik graag ben.
Nu gaan we door naar de Oder-Neissegrens, dé grens van het verdeelde Europa. We gaan er zonder controle over en kijken naar de rivier die vredig stroomt. We zijn in Polen en gaan door naar Warschau, de stad waar ooit het Warschaupact is opgericht en waar vorig jaar het getto van Warschau een onuitwisbare indruk achterliet. Dat nooit meer, hoopten we.
Nu slapen we in hetzelfde hotel als vorig jaar en gaan we snel door naar de Baltics, de Baltische staten. Kijken hoe het daar met de grenzen is.
